ZorgZipper

Kennisbank · medisch rekenen

Medisch rekenen: alle formules met uitleg en voorbeelden

Medisch rekenen is het rekenwerk dat je in de zorg doet bij medicatie, infusen en zuurstof. Op de opleiding heet het ook verpleegkundig rekenen. Hieronder staan de negen onderdelen. Bij elk onderdeel vind je de formule, de stappen, een voorbeeld uit de praktijk en drie extra voorbeelden om open te klappen.

Voorbeeld: Medisch rekenen

Gratis oefenboekje

Medisch rekenen: formuleblad, 27 sommen en uitwerkingen

Alle formules op één A4, drie sommen per onderdeel en bij elke som de uitwerking met een controle. Voor je rekentoets en je stage, om te printen of op je telefoon.

Gratis, direct in je mail. Je krijgt daarna af en toe een mail met kennis en tips van ZorgZipper; afmelden kan altijd.

01 · Basis

Eenheden omrekenen

Bijna elke rekenfout begint bij de eenheid. Staat het voorschrift in microgram en de ampul in milligram, dan reken je eerst om naar dezelfde eenheid. Pas daarna ga je delen of vermenigvuldigen.

Zo doe je het

  1. 1Kijk welke eenheid je hebt en welke je nodig hebt.
  2. 2Naar een kleinere eenheid: maal 1000. Naar een grotere eenheid: gedeeld door 1000.
  3. 3Controleer de richting: wordt de eenheid kleiner, dan wordt het getal groter.

Formule

  • 1 gram = 1000 milligram
  • 1 milligram = 1000 microgram
  • 1 liter = 1000 milliliter
gram× 1000 →← : 1000milligram× 1000 →← : 1000microgram
liter× 1000 →← : 1000milliliter

Uit de praktijk

Op het voorschrift staat 0,25 mg. Op de ampul staat de sterkte in microgram. Hoeveel microgram is 0,25 mg?

  • Van milligram naar microgram is naar een kleinere eenheid: maal 1000
  • 0,25 × 1000 = 250

Antwoord: 250 microgram

Voorbeeld 2Een zak infuusvloeistof bevat 1,5 liter. Hoeveel milliliter is dat?
  • Van liter naar milliliter: maal 1000
  • 1,5 × 1000 = 1500

Antwoord: 1500 ml

Voorbeeld 3Een tablet bevat 500 mg. Hoeveel gram is dat?
  • Van milligram naar gram is naar een grotere eenheid: gedeeld door 1000
  • 500 : 1000 = 0,5

Antwoord: 0,5 gram

Voorbeeld 4Twee stappen achter elkaar: hoeveel microgram is 0,002 gram?
  • Eerst naar milligram: 0,002 × 1000 = 2 mg
  • Dan naar microgram: 2 × 1000 = 2000

Antwoord: 2000 microgram

Veelgemaakte fout. De komma te weinig plaatsen verschuiven. 0,25 mg is 250 microgram, niet 25. Maal 1000 is de komma drie plaatsen naar rechts.

Let op. Schrijf microgram voluit. De afkorting wordt in handschrift snel als mg gelezen.

02 · Basis

Procenten: van procent naar mg per ml

De sterkte van een oplossing staat vaak in procenten. Eén procent betekent 1 gram werkzame stof per 100 ml. Omgerekend is dat 10 mg per ml. Zo bevat NaCl 0,9% 9 mg per ml en glucose 5% 50 mg per ml.

Zo doe je het

  1. 1Lees het percentage op de verpakking.
  2. 2Vermenigvuldig met 10. Dat is het aantal mg per ml.
  3. 3Vermenigvuldig met het aantal ml voor de hele hoeveelheid.

Formule

  • 1% = 1 gram per 100 ml
  • percentage × 10 = mg per ml
100 ml1 gram
1% = 1 gram per 100 ml1 ml bevat 10 mg

Uit de praktijk

Je hangt een zak van 500 ml glucose 5% aan. Hoeveel gram glucose zit er in de zak?

  • 5% = 5 gram per 100 ml
  • 500 ml is 5 × 100 ml
  • 5 × 5 = 25

Antwoord: 25 gram glucose

Voorbeeld 2Hoeveel gram natriumchloride zit er in 1000 ml NaCl 0,9%?
  • 0,9% = 0,9 gram per 100 ml
  • 1000 ml is 10 × 100 ml
  • 0,9 × 10 = 9

Antwoord: 9 gram

Voorbeeld 3Een ampul bevat 10 ml van een oplossing van 1%. Hoeveel mg zit er in de ampul?
  • 1% = 10 mg per ml
  • 10 × 10 ml = 100

Antwoord: 100 mg

Voorbeeld 4Hoeveel mg per ml bevat een oplossing van 0,5%?
  • percentage × 10
  • 0,5 × 10 = 5

Antwoord: 5 mg per ml

Veelgemaakte fout. Het percentage lezen als mg per ml. Een oplossing van 2% bevat geen 2 mg per ml maar 20 mg per ml.

03 · Infuus

Druppels en ml

Bij een standaard infuussysteem is 1 ml gelijk aan 20 druppels. Eén druppel is dan 0,05 ml. Dit getal heb je nodig voor elke druppelsnelheid.

Zo doe je het

  1. 1Van ml naar druppels: maal 20.
  2. 2Van druppels naar ml: gedeeld door 20.
  3. 3Kijk op de verpakking van het systeem of het 20 druppels per ml is.

Meer over druppels en ml

Formule

  • 1 ml = 20 druppels
  • ml × 20 = druppels
  • druppels : 20 = ml
20 druppels=1 ml

Uit de praktijk

Je telt 60 druppels in de druppelkamer. Hoeveel ml is er dan ingelopen?

  • Van druppels naar ml: gedeeld door 20
  • 60 : 20 = 3

Antwoord: 3 ml

Voorbeeld 2Hoeveel druppels is 2,5 ml?
  • 2,5 × 20 = 50

Antwoord: 50 druppels

Voorbeeld 3Hoeveel ml is 200 druppels?
  • 200 : 20 = 10

Antwoord: 10 ml

Voorbeeld 4Hoeveel ml is één druppel?
  • 1 : 20 = 0,05

Antwoord: 0,05 ml

Veelgemaakte fout. Rekenen met 20 terwijl het systeem een ander aantal druppels per ml geeft. Er bestaan ook systemen van 15 en van 60 druppels per ml.

04 · Infuus

Druppelsnelheid berekenen

De druppelsnelheid is het aantal druppels per minuut dat je met de rolklem instelt bij een infuus zonder pomp. Op de rekenkaart staat de som in drie stappen: A, B en C.

Zo doe je het

  1. 1A. Reken de hoeveelheid om naar druppels: ml maal 20.
  2. 2B. Reken de tijd om naar minuten: uren maal 60.
  3. 3C. Deel de druppels door de minuten en rond af op hele druppels.

Uitleg en rekentool druppelsnelheid

Formule

  • A. ml × 20 = druppels
  • B. uren × 60 = minuten
  • C. druppels : minuten = druppels per minuut
500 ml4 uur42 druppels per minuut

Uit de praktijk

Een patiënt krijgt 500 ml NaCl 0,9% in 4 uur. Er is geen pomp beschikbaar. Hoeveel druppels per minuut stel je in?

  • A. 500 × 20 = 10000 druppels
  • B. 4 × 60 = 240 minuten
  • C. 10000 : 240 = 41,7

Antwoord: 42 druppels per minuut

Voorbeeld 21000 ml moet in 8 uur inlopen. Hoeveel druppels per minuut?
  • A. 1000 × 20 = 20000 druppels
  • B. 8 × 60 = 480 minuten
  • C. 20000 : 480 = 41,7

Antwoord: 42 druppels per minuut

Voorbeeld 31000 ml moet in 24 uur inlopen. Hoeveel druppels per minuut?
  • A. 1000 × 20 = 20000 druppels
  • B. 24 × 60 = 1440 minuten
  • C. 20000 : 1440 = 13,9

Antwoord: 14 druppels per minuut

Voorbeeld 4250 ml moet in 1 uur inlopen. Hoeveel druppels per minuut?
  • A. 250 × 20 = 5000 druppels
  • B. 1 × 60 = 60 minuten
  • C. 5000 : 60 = 83,3

Antwoord: 83 druppels per minuut

Veelgemaakte fout. Delen door het aantal uren in plaats van het aantal minuten. De druppelsnelheid is per minuut, dus reken de tijd altijd eerst om.

05 · Infuus

Pompstand berekenen

Loopt het infuus via een pomp, dan reken je in ml per uur: de pompstand. De vaste standen van de kaart per 24 uur zijn: 0,5 L stand 21, 1 L stand 42, 1,5 L stand 63, 2 L stand 84, 2,5 L stand 104 en 3 L stand 125.

Zo doe je het

  1. 1Zet de hoeveelheid in ml.
  2. 2Zet de inlooptijd in uren. Minuten deel je eerst door 60.
  3. 3Deel de ml door de uren en rond af op een heel getal.

Pompstand en druppels omrekenen

Formule

  • aantal ml : aantal uren = ml per uur

125

ml per uur

500 ml4 uurstand 125

Uit de praktijk

Er moet 500 ml in 4 uur inlopen via de pomp. Welke stand stel je in?

  • 500 ml : 4 uur = 125

Antwoord: stand 125

Voorbeeld 21 liter in 24 uur, zoals op de kaart.
  • 1 liter = 1000 ml
  • 1000 : 24 = 41,7

Antwoord: stand 42

Voorbeeld 3100 ml moet in 30 minuten inlopen.
  • 30 minuten : 60 = 0,5 uur
  • 100 : 0,5 = 200

Antwoord: stand 200

Voorbeeld 4250 ml moet in 45 minuten inlopen.
  • 45 minuten : 60 = 0,75 uur
  • 250 : 0,75 = 333,3

Antwoord: stand 333

Veelgemaakte fout. De minuten niet omrekenen naar uren. 100 ml in 30 minuten is geen stand 100, want de pomp rekent per uur.

06 · Medicatie

Medicatie berekenen: van mg naar ml

Voor het optrekken van een dosis uit een ampul gebruik je één formule. Op het etiket staat hoeveel mg er in hoeveel ml zit. Dat is de voorraad. Het voorschrift zegt hoeveel mg je moet geven.

Zo doe je het

  1. 1Schrijf op wat je moet geven, in mg.
  2. 2Schrijf de voorraad op als twee getallen: mg en ml.
  3. 3Vermenigvuldig het voorschrift met de ml op voorraad en deel door de mg op voorraad.

Rekentool medicatie

Formule

  • te geven mg × ml op voorraad : mg op voorraad = te geven ml
10 mgper ml
0,5 ml optrekken

Uit de praktijk

Het voorbeeld van de kaart. Voorschrift: 5 mg morfine subcutaan. Je hebt ampullen van 10 mg per ml. Hoeveel ml trek je op?

  • 5 mg × 1 ml = 5
  • 5 : 10 mg = 0,5

Antwoord: 0,5 ml

Voorbeeld 2Het voorschrift is 4 mg. Je hebt ampullen van 10 mg in 2 ml.
  • 4 × 2 = 8
  • 8 : 10 = 0,8

Antwoord: 0,8 ml

Voorbeeld 3Het voorschrift is 75 mg. Je hebt ampullen van 100 mg in 2 ml.
  • 75 × 2 = 150
  • 150 : 100 = 1,5

Antwoord: 1,5 ml

Voorbeeld 4Het voorschrift is 250 microgram. Je hebt ampullen van 0,5 mg in 1 ml.
  • Eerst dezelfde eenheid: 0,5 mg = 500 microgram
  • 250 × 1 = 250
  • 250 : 500 = 0,5

Antwoord: 0,5 ml

Veelgemaakte fout. De sterkte verkeerd lezen. 10 mg per ml is iets anders dan 10 mg in een ampul van 2 ml. Kijk altijd bij hoeveel ml de mg hoort.

Let op. Controleer of de uitkomst kan kloppen. Uit een ampul van 1 ml trek je geen 5 ml op.

07 · Medicatie

Oplossen: poeder en oplosvloeistof

Sommige middelen zitten als poeder in een flacon. Je voegt oplosvloeistof toe en rekent daarna met de sterkte van de oplossing die je hebt gemaakt. Het vervolg is dezelfde som als bij medicatie.

Zo doe je het

  1. 1Deel de mg poeder door de ml na het oplossen. Dat is de sterkte in mg per ml.
  2. 2Deel het voorschrift door die sterkte.
  3. 3De uitkomst is het aantal ml dat je optrekt.

Formule

  • mg poeder : ml na oplossen = mg per ml
  • voorschrift : mg per ml = te geven ml
1000 mg+10 ml=100 mg per ml

Uit de praktijk

Een flacon bevat 1000 mg poeder. Je lost het op in 10 ml. Het voorschrift is 250 mg. Hoeveel ml trek je op?

  • 1000 mg : 10 ml = 100 mg per ml
  • 250 : 100 = 2,5

Antwoord: 2,5 ml

Voorbeeld 2500 mg poeder in 5 ml. Het voorschrift is 200 mg.
  • 500 : 5 = 100 mg per ml
  • 200 : 100 = 2

Antwoord: 2 ml

Voorbeeld 32000 mg poeder in 20 ml. Het voorschrift is 1500 mg.
  • 2000 : 20 = 100 mg per ml
  • 1500 : 100 = 15

Antwoord: 15 ml

Voorbeeld 41000 mg poeder in 20 ml. Het voorschrift is 400 mg.
  • 1000 : 20 = 50 mg per ml
  • 400 : 50 = 8

Antwoord: 8 ml

Veelgemaakte fout. Rekenen met de mg op de flacon zonder eerst de sterkte per ml uit te rekenen.

Let op. Poeder neemt zelf ook ruimte in. Schoolsommen rekenen meestal met de oplosvloeistof als eindvolume. In de praktijk volg je de bijsluiter of het toedienprotocol.

08 · Medicatie

Verdunnen: van sterk naar zwakker

Bij verdunnen maak je van een sterke oplossing een zwakkere door er vloeistof bij te doen. De formule geeft hoeveel je van de sterke oplossing neemt. De rest vul je aan tot de hoeveelheid die je nodig hebt.

Zo doe je het

  1. 1Deel de gewenste sterkte door de sterkte op voorraad.
  2. 2Vermenigvuldig met de hoeveelheid die je nodig hebt. Zoveel neem je van de sterke oplossing.
  3. 3Vul aan met verdunvloeistof tot de gewenste hoeveelheid.

Formule

  • gewenste sterkte : sterkte op voorraad × gewenste hoeveelheid
40 ml
160 ml verdunvloeistof
van 10%samen 200 ml van 2%

Uit de praktijk

Je hebt een oplossing van 10%. Je hebt 200 ml van 2% nodig. Hoeveel neem je van de 10% en hoeveel vul je aan?

  • 2 : 10 = 0,2
  • 0,2 × 200 ml = 40 ml van de oplossing van 10%
  • 200 − 40 = 160 ml verdunvloeistof
  • Controle: 40 ml van 10% bevat 4 gram, 200 ml van 2% ook

Antwoord: 40 ml, aanvullen met 160 ml

Voorbeeld 2Je hebt 20% op voorraad en hebt 500 ml van 5% nodig.
  • 5 : 20 = 0,25
  • 0,25 × 500 = 125 ml van de 20%
  • 500 − 125 = 375 ml verdunvloeistof
  • Controle: 125 ml van 20% bevat 25 gram, 500 ml van 5% ook

Antwoord: 125 ml, aanvullen met 375 ml

Voorbeeld 3Je hebt 4% op voorraad en hebt 100 ml van 1% nodig.
  • 1 : 4 = 0,25
  • 0,25 × 100 = 25 ml van de 4%
  • 100 − 25 = 75 ml verdunvloeistof
  • Controle: 25 ml van 4% bevat 1 gram, 100 ml van 1% ook

Antwoord: 25 ml, aanvullen met 75 ml

Voorbeeld 4Je hebt 5% op voorraad en hebt 1000 ml van 0,5% nodig.
  • 0,5 : 5 = 0,1
  • 0,1 × 1000 = 100 ml van de 5%
  • 1000 − 100 = 900 ml verdunvloeistof
  • Controle: 100 ml van 5% bevat 5 gram, 1000 ml van 0,5% ook

Antwoord: 100 ml, aanvullen met 900 ml

Veelgemaakte fout. De hele gewenste hoeveelheid aan verdunvloeistof erbij doen. Bij 40 ml plus 200 ml heb je 240 ml en is de oplossing te zwak. Je vult aan tot 200 ml.

09 · Zuurstof

Zuurstof berekenen

Bij vervoer met een zuurstofcilinder reken je uit hoe lang de voorraad meegaat. De achterkant van de kaart geeft twee stappen. De uitkomst is de voorraad op papier: reken met de druk die je afleest en houd de reserve van je afdeling aan.

Zo doe je het

  1. 1A. Lees de druk af op de manometer en vermenigvuldig met de inhoud van de cilinder. Dat zijn de liters op voorraad.
  2. 2B. Deel de liters door de flow in liters per minuut.
  3. 3Rond de minuten naar beneden af.

Rekentool en tabel zuurstof

Formule

  • A. druk (bar) × inhoud cilinder = liters op voorraad
  • B. liters op voorraad : behoefte per minuut = minuten
2 L
200 bar × 2 L = 400 liter4 liter per minuut100 minuten

Uit de praktijk

Een patiënt gaat naar een onderzoek met een cilinder van 2 liter. De manometer staat op 200 bar en de patiënt krijgt 4 liter per minuut. Hoe lang gaat de cilinder mee?

  • A. 200 × 2 = 400 liter
  • B. 400 : 4 = 100

Antwoord: 100 minuten

Voorbeeld 2Een cilinder van 10 liter staat op 150 bar. De flow is 5 liter per minuut.
  • A. 150 × 10 = 1500 liter
  • B. 1500 : 5 = 300 minuten

Antwoord: 300 minuten, dat is 5 uur

Voorbeeld 3Een cilinder van 2 liter staat nog op 80 bar. De flow is 6 liter per minuut.
  • A. 80 × 2 = 160 liter
  • B. 160 : 6 = 26,7, naar beneden afgerond

Antwoord: 26 minuten

Voorbeeld 4Andersom: je hebt 45 minuten zuurstof nodig bij 4 liter per minuut, met een cilinder van 2 liter. Hoeveel bar moet je minstens aflezen?
  • 4 × 45 = 180 liter nodig
  • 180 : 2 = 90

Antwoord: 90 bar, plus de reserve van je afdeling

Veelgemaakte fout. Rekenen met een volle cilinder terwijl hij al gebruikt is. Gebruik de druk die je nu afleest.

Zo reken je veilig

  1. 1

    Eenheid erbij

    Zet de eenheid achter elk getal, ook op je kladblaadje.

  2. 2

    Eerst schatten

    Bedenk vooraf of de uitkomst rond 0,5 ml of rond 5 ml moet liggen.

  3. 3

    Tweede weg

    Reken na op een andere manier, bijvoorbeeld via mg per ml.

  4. 4

    Laten controleren

    Bij risicovolle medicatie hoort de dubbele controle van het protocol.

Een rekentool of zakkaart is een hulpmiddel om je eigen berekening na te kijken. Je blijft zelf verantwoordelijk voor de som en volgt het voorschrift en het protocol van je instelling.

Medisch rekenen oefenen

Kies de onderdelen en het aantal sommen. Je krijgt elke keer andere getallen en ziet per som de uitwerking met een controle. Gratis en zonder account.

Voor je stage en je rekentoets

Veelgestelde vragen

Wat is medisch rekenen?

Medisch rekenen is het rekenen dat hoort bij het klaarmaken en toedienen van medicatie, infusen en zuurstof. Je rekent eenheden om, bepaalt hoeveel ml je optrekt, stelt een druppelsnelheid of pompstand in en verdunt oplossingen. Het wordt ook verpleegkundig rekenen genoemd. Op de opleiding sluit je het af met een rekentoets.

Welke formules moet je kennen voor de rekentoets?

De onderdelen die in bijna elke rekentoets terugkomen zijn eenheden omrekenen, druppelsnelheid, pompstand, medicatie van mg naar ml, procenten, oplossen, verdunnen en zuurstof. Welke onderdelen jouw opleiding toetst en hoe streng, verschilt per school en per niveau. Kijk in je toetsmatrijs of vraag het je docent.

Hoeveel mg per ml is 1 procent?

Eén procent is 1 gram per 100 ml. Dat is 1000 mg per 100 ml, dus 10 mg per ml. Een oplossing van 2% bevat 20 mg per ml en NaCl 0,9% bevat 9 mg per ml. Je vermenigvuldigt het percentage met 10 om het aantal mg per ml te krijgen.

Hoe bereken je de druppelsnelheid?

In drie stappen. A: het aantal ml maal 20 geeft het aantal druppels bij een standaard infuussysteem. B: het aantal uren maal 60 geeft het aantal minuten. C: druppels gedeeld door minuten geeft de druppels per minuut. Voor 1000 ml in 8 uur is dat 20000 gedeeld door 480, afgerond 42 druppels per minuut.

Wat is het verschil tussen medisch rekenen en verpleegkundig rekenen?

Er is geen verschil in de sommen. Medisch rekenen is de naam die de meeste opleidingen en oefenboeken gebruiken, verpleegkundig rekenen is dezelfde stof gezien vanuit het werk van de verpleegkundige of verzorgende. De formules voor druppels, pompstand, medicatie en zuurstof zijn dezelfde.

Hoe kun je medisch rekenen het best oefenen?

Door veel sommen te maken en elke uitkomst langs een tweede weg te controleren. Begin met eenheden omrekenen, want daar gaan de meeste fouten over. Maak daarna per onderdeel een paar sommen en pas dan een gemengde toets. Met de gratis oefentoets op deze site krijg je elke keer andere sommen, met de uitwerking erbij.