Kennisbank · 7 min lezen
Bloedtransfusie: bloedgroepen, transfusiereacties en wat je doet
Een bloedtransfusie is het toedienen van bloed of een bloedbestanddeel van een donor via een infuus, meestal rode bloedcellen. De bloedgroep van de donor moet passen bij die van de ontvanger. Hieronder het bloedgroepenschema van O- tot AB+, de patiënten die extra risico lopen, de tien acute transfusiereacties en wat je direct doet.
Wat is een bloedtransfusie?
Bij een bloedtransfusie krijgt de patiënt via een infuus bloed of een bloedbestanddeel van een donor. Meestal zijn dat rode bloedcellen, een erytrocytenconcentraat, bijvoorbeeld bij bloedverlies tijdens een operatie of bij bloedarmoede. Daarnaast bestaan plasma en trombocyten. Omdat bloed van een ander komt, moet de bloedgroep passen. Daarvoor heb je de kaart Bloedtransfusie: op de voorkant het schema, op de achterkant waar je op let.
Bloedgroepen uitgelegd: ABO en rhesusfactor
Je bloedgroep bestaat uit twee delen. Het eerste is het ABO-systeem: op je rode bloedcellen zit kenmerk A, kenmerk B, allebei (AB) of geen van beide (O). Tegen het kenmerk dat je zelf niet hebt, maakt je lichaam antistoffen. Wie bloedgroep A heeft, heeft dus antistoffen tegen B.
Het tweede deel is de rhesusfactor. Heb je het rhesus-D-eiwit op je bloedcellen, dan ben je positief (+), mis je het, dan ben je negatief (-). Samen geeft dat acht bloedgroepen: O-, O+, A-, A+, B-, B+, AB- en AB+.
Bloedgroepenschema: welke bloedgroep past bij welke ontvanger?
Het schema hieronder is de voorkant van de kaart. In de rijen staat de donor, in de kolommen de ontvanger. Een vinkje betekent: dit bloed mag naar deze ontvanger.
| Donor ↓ / ontvanger → | O- | O+ | A- | A+ | B- | B+ | AB- | AB+ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O- | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
| O+ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ||||
| A- | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ||||
| A+ | ✓ | ✓ | ||||||
| B- | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ||||
| B+ | ✓ | ✓ | ||||||
| AB- | ✓ | ✓ | ||||||
| AB+ | ✓ |
Zo lees je het schema
- Wil je weten wie bloed mag geven aan een patiënt met A+? Kijk in de kolom A+: A+, A-, O+ en O-.
- Wil je weten aan wie een donor met O+ mag geven? Kijk in de rij O+: O+, A+, B+ en AB+.
- Een negatieve ontvanger krijgt in dit schema alleen negatief bloed.
Dit schema geldt voor rode bloedcellen
Bij plasma is de regel andersom: daar is AB de universele donor en O de universele ontvanger. In de praktijk krijgt een patiënt zo veel mogelijk bloed van precies de eigen bloedgroep, en kiest het transfusielaboratorium het product. Het schema helpt je begrijpen waarom, en controleren wat er hangt.Universele donor en universele ontvanger
O-negatief heet de universele donor: er zit geen A, geen B en geen rhesus-D op de bloedcellen, dus het past bij iedereen. Daarom wordt O- bewaard voor spoed, als er geen tijd is om de bloedgroep te bepalen. AB-positief is de universele ontvanger: die patiënt heeft alle kenmerken zelf en maakt er geen antistoffen tegen, dus hij kan rode bloedcellen van elke groep krijgen.
Risicogroepen bij bloedtransfusie
Op de achterkant van de kaart staan de patiënten bij wie je extra oplet:
- Patiënten met hart- en vaatziekten
- Een verminderde nierfunctie
- Dialyseafhankelijkheid
- Pulmonale hypertensie
- COPD
- Alcohol- of drugsgebruik
- Een gewicht onder de 50 kilo
Bij veel van deze patiënten is het risico vooral dat ze het extra vocht slecht verdragen, met benauwdheid als gevolg. Let bij hen goed op de inloopsnelheid, de ademhaling en de saturatie, en overleg met de arts als je twijfelt.
Transfusiereactie: symptomen die je herkent
Een acute transfusiereactie begint vaak al in de eerste minuten tot het eerste kwartier, maar kan ook later komen. Dit zijn de tien reacties van de kaart:
- Koorts, een temperatuurstijging van 2 graden of meer, of koude rillingen
- Hypotensie: een lage bloeddruk
- Tachycardie: een snelle hartslag
- Tachypneu of dyspneu: snel ademen of benauwdheid
- Saturatiedaling
- Jeuk
- Flushing: rood aanlopen
- Misselijkheid, braken of diarree
- Bewustzijnsverlies
- Anafylactische shock
Een deel van deze signalen meet je met de gewone controles. Wat normaal is, lees je in het artikel over de normaalwaarden van de vitale functies.
Wat doe je bij een transfusiereactie?
Zie je een van deze signalen, dan handel je meteen, in deze volgorde:
- Staak de transfusie.
- Bel de arts.
- Koppel het infuus af en bewaar het bloed voor serologisch onderzoek.
- Houd een infuus met NaCl 0,9% gereed.
- Volg verder het beleid van de arts, zoals bloedafname of diuretica.
Melden
Een transfusiereactie meld je ook bij het transfusielaboratorium, volgens het protocol van je instelling. Het laboratorium onderzoekt de bloedzak en bloed van de patiënt, en ernstige reacties worden landelijk gemeld.Controles bij een bloedtransfusie
De controles staan niet op de kaart, want ze verschillen per instelling. In grote lijnen: voor de start controleer je samen met een collega of de bloedzak bij de juiste patiënt hoort, en meet je de vitale functies. In het eerste kwartier blijf je in de buurt en meet je opnieuw, en na afloop nog een keer. Hoe vaak precies en wat je noteert, staat in het transfusieprotocol van je afdeling.
Een transfusiereactie melden aan de arts
Bel je de arts, gebruik dan SBAR, zodat je in één keer zegt wat nodig is. In het artikel over de SBAR-methode lees je hoe dat werkt.
Mevrouw De Boer, 78 jaar, met hartfalen, krijgt haar tweede zak erytrocyten. Na twintig minuten is ze benauwd, de saturatie zakt van 95 naar 89% en haar ademfrequentie is 26. Wat doe je?
Je stopt de transfusie direct, koppelt het infuus af en bewaart de zak. Je zet haar rechtop, geeft zuurstof volgens protocol en belt de arts.
S: “Ik bel over mevrouw De Boer, kamer 12. Ze is twintig minuten na de start van haar tweede zak erytrocyten benauwd geworden.” B: “Ze is opgenomen met anemie en heeft hartfalen.” A: “Saturatie 89%, ademfrequentie 26, ik denk aan een transfusiereactie of te veel vocht. Ik heb de transfusie gestopt.” R: “Ik wil dat u nu komt kijken.”
Mevrouw valt in twee risicogroepen van de kaart: hart- en vaatziekten en een hoge leeftijd met weinig reserve. Juist bij haar let je in het eerste kwartier goed op de ademhaling en de saturatie.
Bloed afnemen voor een transfusie gaat in een vaste volgorde van buizen. Die staat in het artikel over de volgorde van bloedafname.
Veelgestelde vragen
Wat is een bloedtransfusie?
Een bloedtransfusie is het toedienen van bloed of een deel van bloed van een donor via een infuus. Meestal gaat het om rode bloedcellen (een erytrocytenconcentraat), bijvoorbeeld bij bloedverlies of bloedarmoede. Andere bloedproducten zijn plasma en trombocyten. De bloedgroep van de donor moet passen bij die van de ontvanger.
Welke bloedgroep kan aan wie bloed geven?
Voor rode bloedcellen geldt: O- past bij iedereen, O+ bij alle positieve groepen, A- bij A en AB, A+ bij A+ en AB+, B- bij B en AB, B+ bij B+ en AB+, AB- bij AB- en AB+, en AB+ alleen bij AB+. Het volledige schema staat op de kaart Bloedtransfusie en in de tabel in dit artikel.
Wat is de universele donor en de universele ontvanger?
O-negatief heet de universele donor: die rode bloedcellen kunnen in principe naar iedereen. AB-positief is de universele ontvanger: die kan rode bloedcellen van alle bloedgroepen krijgen. In de praktijk krijgt een patiënt zo veel mogelijk bloed van de eigen bloedgroep, en wordt O-negatief bewaard voor spoed.
Wat zijn de symptomen van een transfusiereactie?
Op de kaart staan tien acute reacties: koorts, een temperatuurstijging van 2 graden of meer of koude rillingen, hypotensie, tachycardie, tachypneu of dyspneu, saturatiedaling, jeuk, flushing, misselijkheid, braken of diarree, bewustzijnsverlies en een anafylactische shock. Een reactie begint vaak in het eerste kwartier.
Wat doe je als verpleegkundige bij een transfusiereactie?
Stop de transfusie direct en bel de arts. Koppel het infuus af en bewaar de bloedzak voor serologisch onderzoek. Houd een infuus met NaCl 0,9% gereed. Volg daarna het beleid van de arts, zoals bloedafname of diuretica. Meld de reactie ook volgens het protocol van je instelling bij het transfusielaboratorium.
Wat zijn de bijwerkingen van een bloedtransfusie?
De meeste transfusies verlopen zonder problemen. Mogelijke bijwerkingen zijn koorts en koude rillingen, jeuk en roodheid, benauwdheid door te veel vocht, een daling van de bloeddruk en, zeldzaam, een ernstige allergische reactie. Daarom controleer je de patiënt voor, tijdens en na de transfusie.
Wat betekent de rhesusfactor bij een bloedtransfusie?
De rhesusfactor (RhD) is een eiwit op de rode bloedcellen. Wie het heeft is rhesus-positief, wie het mist rhesus-negatief. Een rhesus-negatieve ontvanger krijgt volgens het schema alleen rhesus-negatief bloed, omdat zijn lichaam anders antistoffen kan aanmaken. Dat is vooral belangrijk bij meisjes en vrouwen die nog zwanger kunnen worden.
Wie lopen meer risico bij een bloedtransfusie?
Volgens de kaart: patiënten met hart- en vaatziekten, een verminderde nierfunctie, dialyseafhankelijkheid, pulmonale hypertensie of COPD, patiënten die alcohol of drugs gebruiken en patiënten die minder dan 50 kilo wegen. Zij kunnen extra vocht slecht verdragen. Let bij hen goed op de inloopsnelheid, de ademhaling en de saturatie.


De kaart voor aan je uniform
Bloed: bloedtransfusie
Alles uit dit artikel staat op deze kaart: 7 × 12 cm, afneembaar kunststof, met een clip aan je pak. Voor € 4,95, of als onderdeel van de Set van 5 (€ 23,95, clip inbegrepen) en de Pick & Click met twintig kaarten.
Werk je bij een leerhuis, opleiding of op een afdeling? Laat de Bloedtransfusie-kaart op maat maken met jullie eigen afkapwaarden, belnummers en logo, of bestel de bestaande kaart voor het hele team tegen staffelprijs. Kaarten op maat · Zakelijk bestellen



